Filter op
Terug naar overzicht

Van de hoed en de rand: Het begin van de grootschalige landbouw

Tijdens YFM Academiedagen borrelen er weleens vragen op in discussies. Vragen, waar op dat moment geen tijd voor is om het antwoord te achterhalen. Jammer, want zo missen we essentiële kennis. Maarten Kuiper (historicus, programmamaker en oud-YFM academicus) werpt zich daarom op als Willem Wever en gaat op onderzoek uit. Hij wil van de hoed en de rand weten.

Ik ben een ambitieus mens. Misschien wel té ambitieus, soms. Uit de academiedag over het dier kwamen maar liefst vijf vragen voort. En ik, met m’n ambitieuze zelf, met mijn nooit gestilde honger naar meer kennis, ik dacht: ik beantwoord ze allemaal. Die aanpak leek te leiden tot een erg lang stuk, dus ten behoeve van jullie aandachtspanne en mijn nachtrust beperk ik me alsnog tot ‘slechts’ twee vragen. Ik heb de twee vragen gekozen die zo simpel zijn dat we ze vergeten, of misschien niet eens durven te stellen. Juist die vragen moeten we vaker stellen volgens mij.

Het waarom van de intensivering van de landbouw
Een van de vragen was: “Hoe zit het precieze lijntje van oorlog en nooit meer honger willen naar overproductie en quota?” Dit is volgens mij een goede vraag omdat we de narratieven die je eindeloos herhaald hoort worden, onder de loep moeten blijven leggen. Ik probeer de vraag zo kort mogelijk te beantwoorden.

sicco_mansholt

Na de Tweede Wereldoorlog was er de wil in Europa en in de VS om een volgende oorlog te voorkomen. Een verenigd Europa en stabiele en groeiende landbouw werden als middelen hiertoe gezien. Door onder meer de Marshallhulp kwamen direct na de oorlog financiële middelen beschikbaar om dit te bewerkstelligen. Sicco Mansholt werd in Nederland de grote man achter de implementatie van dit beleid. Met Mansholt als Minister van Voedselverziening kregen boeren meer zekerheid door gegarandeerde graanprijzen. Dankzij regelingen als het Borgstellingsfonds konden boeren en tuinders die over weinig eigen middelen beschikten toch investeringen in machines en gebouwen financieren. Hiermee kwam de grootschalige toepassingen van tractoren, melkmachines en combiners op gang.

Tegelijkertijd steeg de hoeveelheid krachtvoer die de veestapel consumeerde, in het bijzonder in de zandgebieden, en nam het gebruik van chemische middelen in de gewasbescherming in hoog tempo toe. Ook werden boeren in het proces van ‘rationalisatie’ vanaf 1960 door de overheid gestimuleerd om van traditionele gemengde bedrijven over te gaan op meer efficiënte gespecialiseerde melkvee, varkens- en kippenhouderijen. De these van Mansholt en consorten was dat de productie op den duur op uitgebalanceerd zou raken op basis van vraag en aanbod. Dat bleek een vergissing.

Dat er grenzen aan die groei zitten, wordt duidelijk in het begin van de jaren ’80. Tegen die tijd kent Nederland bijvoorbeeld veruit de hoogste varkensconcentratie in de wereld; de gemiddelde boer houdt 40 varkens per hectare. Het voer wordt dan al grotendeels geïmporteerd uit het buitenland.Het dier en zijn vlees verdwijnen ook weer over de grens maar alle mest blijft in Nederland. Dit levert een mestoverschot op dat grote risico’s van bodem- en luchtvervuiling met zich meebrengt. Gepoogd wordt de groei in te perken rond 1984. Een voorbeeld hiervan is de Interimwet beperking varkens en pluimveehouderijen, waarmee boeren een maximale uitbreiding per jaar wordt opgelegd. De wetgeving heeft minimaal effect en wordt opgevolgd door een opstapeling van regels en beperkingen voor veehouders.

van_de_hoed_en_de_rand_themadag_3_hetdier_varkens

Tegenwoordig, met minimale prijzen voor vlees en zuivel, zitten we nog steeds met dezelfde nasleep. Lees meer over Mansholt, het is een van de meest interessante figuren in onze landbouwgeschiedenis. Lees het bijvoorbeeld in dit stuk van Correspondent Thomas Vanheste. Wie dan nog meer wil, lees de biografie van Mansholt.

Brabant, de regio van de boeren
De tweede vraag is: “Waarom zijn er juist in Brabant zoveel boeren?” Allereerst; zijn er in Brabant daadwerkelijk zoveel meer boeren dan in andere provincies? Volgens het CBS waren er in 2015 in totaal 63 931 landbouwbedrijven in Nederland. Noord-Brabant heeft met ruim elf duizend daarvan het hoogste aantal bedrijven in de provincie, op de voet gevolgd door Gelderland met 10 980 bedrijven. Als je kijkt naar bedrijven met graas- en hokdieren is Brabant vooral groot in de laatste categorie.

Hoe komt dat dan? Ik ontmoette verleden week bij Slagerij de Hamvraag Wilbert Hilkens, expert dierlijke sectoren bij de ABN AMRO, en legde hem deze vraag voor: ‘Intensieve veehouderij is groot in het oostelijk deel van Brabant omdat je daar te maken hebt met zandgronden. Deze gronden hadden van zich zelf een laag opbrengend vermogen. Een laag opbrengend vermogen brengt arme boeren voort, die hun land productiever kunnen maken door toevoeging van dierlijke mest.’ Veehouderij in Brabant was dus in eerste instantie een noodzaak ten behoeve van akkerbouw. Pas toen onder het beleid van Mansholt boeren werden aangespoord te specialiseren gingen de Brabantse boeren op grote schaal over van gemengde bedrijven naar gespecialiseerde (intensieve) veehouderij.

van_de_hoed_en_de_rand_boerderij

Wilbert Hilkens suggereert ook nog een andere mogelijke oorzaak. In het katholieke zuiden werden bedrijven opgedeeld naar alle zoons, waar in ons overwegend protestantse noorden de bedrijven in het geheel overgingen op de oudste zoon. Logisch valt te beredeneren dat uit het eerste systeem uiteindelijk meer losse boerderijen voortkomen.

Bedankt voor deze vragen en ik ben benieuwd welke vragen er meekomen uit Schotland!

// Tekst: Maarten Kuiper
// Foto: Tom Jutte (bewerkt door YFM)


Maarten Kuiper// Maarten Kuiper doorliep in 2015 de YFM Academie. Hij is historicus van huis uit, maar was ook programmamaker bij  bijvoorbeeld We Feed the Planet in Milaan en het Food Film Festival.
 Stiekem heeft hij de droom zich te specialiseren in voedselgeschiedenis. In deze rubriek Van de Hoed en de Rand alvast een voorproefje.

Door de site te te blijven gebruiken, gaat u akkoord met het gebruik van cookies. meer informatie

De cookie-instellingen op deze website zijn ingesteld op 'toestaan cookies "om u de beste surfervaring mogelijk. Als u doorgaat met deze website te gebruiken zonder het wijzigen van uw cookie-instellingen of u klikt op "Accepteren" hieronder dan bent u akkoord met deze instellingen.

Sluiten